Wat kun je zeggen na een groot verlies? (gastblog)

Verlieskunst vrijdag 7 augustus 2020 08:40 0 reacties

Na het overlijden van haar moeder vond gastblogger Babet de standaard condoleancekaarten onpersoonlijk en afstandelijk. Ze dacht: dat kan beter en mooier. In dit artikel houdt zij een pleidooi voor verdriet.

Acht jaar geleden verloor ik mijn moeder. Ik was toen twintig jaar. Ik herinner me hoe heel veel mensen mij toen steunden door een kaart te sturen. Ik ontving kaarten van dierbare vrienden, maar ook van kennissen die ik al jaren niet meer had gesproken.

Hoe kaarten kunnen troosten! Het is toch opmerkelijk dat mensen in digitale tijden de fysiek tastbare vorm van een kaart kiezen en die extra moeite willen doen. In die extra moeite zit voor mij ook een deel van de waarde van die kaarten: dat iemand eraan heeft gedacht, naar de winkel is gegaan en een kaart heeft gepost. Het versturen en ontvangen van condoleancekaarten als hedendaags rouwritueel!

Onpersoonlijk en afstandelijk
Wel viel me één ding op: wat een onpersoonlijke, afstandelijke kaarten zijn condoleancekaarten eigenlijk. Afbeeldingen van vallende blaadjes en zwanen en de tekst op de kaart was vaak iets in de trant van: ‘Met oprechte deelneming’. Wat jammer dat er niet iets persoonlijkers is, iets liefdevollers, bestaat - dacht ik toen vaak bij mezelf.

Het heeft vele jaren, bezinning, lezen en doorleving gekost om tot het punt te komen dat ik hier een bijdrage aan wil - en kon - leveren. Toen ik hier met Marlon Doomen, een bevriende illustrator, over sprak, klikte het in elkaar. Marlon had na de dood van haar beste vriendin ook de urgentie gevoeld haar kennis en vaardigheden in te zetten om iets troostrijkers te maken. Samen kwamen we op het idee voor Verlieskaarten: een troostrijk alternatief voor traditionele condoleancekaarten. We zeggen vaak tegen elkaar, hoe bijzonder het is om hier samen aan te werken en dit proces te delen. We grappen wel eens dat het bijna een vorm van therapie is om samen zoiets krachtigs te creëren. Een antwoord op de dood, zonder de dood op te kunnen lossen.

Van condoleancekaarten naar verlieskaarten
Traditionele condoleancekaarten zijn bedoeld voor net na een overlijden. Dan staat onze omgeving ook stil bij het overlijden. Maar na een tijdje gaat het leven weer door. Het is een illustratie van hoe wij in onze samenleving met pijn omgaan. Na de condoleancekaart in de eerste week na overlijden, moet rouw daarna zo snel mogelijk weer opgelost zijn (‘Heb je het al verwerkt?’ zeggen we dan tegen elkaar). Vooral voor het cyclische aspect van rouw en voor onoplosbare pijn lijkt weinig ruimte te zijn.

Rouw los je niet op
Dat past bij onze lineaire opvatting van rouw, dat je het na een paar maanden wel een plekje zult hebben gegeven. Maar in de praktijk is sommige rouw nooit ‘af’. Het komt telkens op nieuwe manieren terug.  De berichtjes en kaarten die ik nu nog steeds krijg op mijn moeders sterfdag raken mij dan ook heel erg. Of hoe troostend het is als iemand even benoemt: ‘Goh, wat verdrietig dat jij nu geen moederdag viert’. Daarom hebben we ook een Verlieskaart gemaakt die je kunt sturen voor als iemand al langer geleden iemand verloren is. Om er na zoveel jaren weer bij stil te staan. Zo’n kaart kan een mooie opening voor een gesprek bieden. Het is soms best lastig om na een lange tijd over verlies te beginnen. Terwijl het juist ook zo fijn is om te merken dat anderen jouw persoon ook niet zijn vergeten en de moeite nemen het bespreekbaar te maken.

De rauwe kant van rouw
Veel plaatjes die je ziet op condoleancekaarten strijken de boel een beetje glad. Ik vind dat daardoor de rauwe kant wegvalt, terwijl rouwen ook gewoon een heel pijnlijk proces is. Wat mij betreft mag dat ook zichtbaar worden.

Zo kreeg ik bijvoorbeeld condoleancekaarten met teksten als: koester de herinneringen. Terwijl ik dacht: mijn moeder is net dood, ik ben superverdrietig. Hoe kan ik nu herinneringen koesteren? Ik kan nog amper beseffen dat ze er nooit meer gaat zijn, dat ik nooit meer haar zachte handen over mijn haar ga voelen strelen. Dat we niet meer samen receptenboeken zullen doorbladeren om leuke kookexperimenten te bedenken. Dat ik nooit meer bij haar op de bank kan kruipen met een kopje thee.  Rouw ​gaat niet alleen over dankbaarheid, maar is ook heel pijnlijk.

Divers palet aan verliestalen
Het is een zoektocht naar wat troostend kan zijn. We werken samen met andere illustratoren om een divers palet aan verliestalen te kunnen ontwikkelen. Want wat troost is, kan per persoon en per verlies verschillen.

In deze coronatijden komt daar nog een de vraag bij hoe je er voor iemand kan zijn  zijn als je niet fysiek dichtbij mag zijn. Want troost is juist ook heel fysiek en lichamelijk. Hoe fijn is het niet om gewoon met je hoofd op iemand schoot te kunnen liggen, verder niet te praten. Ineens herinner ik me die pan soep voor mijn deur nadat mijn moeder was overleden, jaren geleden. Er vallen wat puzzelstukjes in elkaar: troost kan wel degelijk ook fysiek zijn in deze coronatijden, besef ik. Het is de kunst om dat te zien.

Meer ruimte voor allerlei verlies   
Daarom maken we een reeks kaarten om te troosten en ruimte te geven aan verlies. Niet enkel een kaart voor het traditionele condoleancekaartmoment, maar juist ook kaarten vóór een verlies of voor jaren later. Niet enkel voor de dood, maar juist voor allerlei soorten verliezen.

Zo creëren we een reservoir om uit te putten, als jij of iemand om je heen met verlies wordt geconfronteerd. Als je net met verlies wordt geconfronteerd, heb je soms niet de energie om zelf precies de juiste beelden en woorden te vinden. Hoe fijn zou het zijn om dan een bron te hebben om uit te putten. Omdat je het wel zelf, maar niet alleen hoeft te doen.

De Vlaamse psychiater Dirk de Wachter zei het al zo mooi: er ligt in onze tijd een taboe op ongelukkig zijn. Maar door geen ruimte te maken voor verlies - wat inherent onderdeel van ons leven is, van ons allemaal! - laten we heel veel mensen in de kou staan. Verlies mag gewoon een onderdeel zijn van het dagelijkse leven. Onze boodschap is: het is oké om verdriet te laten zien.

Uit welke tekst op een (condoleance)kaart putte jij veel troost, na het overlijden van je dierbare? Deel jouw mooie tekst in de reacties onder dit artikel.

afbeelding van Verlieskunst

Gerelateerde blogberichten

Er is nog niet gereageerd op dit blog